An cung ngưu hoàng có phòng ngừa đột quỵ không?

Ở Việt Nam, An cung ngưu hoàng là cái tên khá quen thuộc, đặc biệt với những gia đình có người lớn tuổi, tăng huyết áp hoặc có nguy cơ tai biến mạch máu não. Nhiều người có thói quen mua An cung để sẵn trong nhà, thậm chí sử dụng định kỳ với mong muốn phòng ngừa đột quỵ. Nhưng liệu công dụng này đã được khoa học chứng minh?

Thực tế, An cung ngưu hoàng đã được nghiên cứu trong điều trị đột quỵ, tuy nhiên nghiên cứu hỗ trợ điều trị cho người đã mắc bệnh và nghiên cứu phòng ngừa đột quỵ là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau.

Để hiểu đúng, chúng ta cần xem xét cả cơ chế gây đột quỵ lẫn những kết quả nghiên cứu đã được công bố.

An cung ngưu hoàng là gì?

An cung ngưu hoàng hoàn (安宮牛黃丸 – Angong Niuhuang Wan) là bài thuốc có nguồn gốc từ y học cổ truyền Trung Quốc.

Theo lý luận Đông y, bài thuốc được sử dụng trong một số tình trạng sốt cao, rối loạn ý thức và các biểu hiện bệnh lý thuộc phạm vi chỉ định truyền thống. Công thức cổ truyền có nhiều thành phần như ngưu hoàng, xạ hương, hoàng liên, hoàng cầm, chi tử, trân châu và một số vị thuốc khác.

Tuy nhiên, cần phân biệt An cung ngưu hoàng hoàn truyền thống với Ngưu hoàng thanh tâm nguyên (牛黄清心元) được sản xuất tại Nhật Bản.

Dù có một số nguyên liệu tương đồng và đều thuộc nhóm Đông dược, hai chế phẩm có công thức, hàm lượng và chỉ định khác nhau. Do đó, không thể lấy kết quả nghiên cứu trên An cung ngưu hoàng hoàn để khẳng định hiệu quả của sản phẩm Nhật.

Vì sao An cung ngưu hoàng thường được liên hệ với đột quỵ?

Trong y học cổ truyền, An cung ngưu hoàng được sử dụng đối với một số tình trạng bệnh nặng có rối loạn ý thức. Một số biểu hiện này có thể xuất hiện ở bệnh nhân đột quỵ. Từ đó, sản phẩm dần được nhiều người biết đến như một loại thuốc liên quan đến tai biến mạch máu não.

Tuy nhiên, xét theo y học hiện đại, đột quỵ có hai dạng chính:

• Đột quỵ thiếu máu não: Xảy ra khi mạch máu cung cấp máu cho não bị tắc nghẽn, khiến một vùng não không nhận đủ oxy và dưỡng chất.
• Đột quỵ xuất huyết não: Xảy ra khi mạch máu bị vỡ, gây chảy máu trong hoặc xung quanh não.

Hai dạng đột quỵ có cơ chế khác nhau và đòi hỏi phương pháp điều trị khác nhau.

Đặc biệt, cần phân biệt ba mục tiêu:

• Phòng ngừa đột quỵ: Làm giảm nguy cơ xảy ra biến cố trong tương lai.
• Điều trị đột quỵ cấp: Can thiệp khi biến cố đã xảy ra nhằm hạn chế tổn thương não.
• Phục hồi sau đột quỵ: Giúp người bệnh cải thiện khả năng vận động, ngôn ngữ và sinh hoạt.

Một sản phẩm có kết quả nghiên cứu trong hỗ trợ điều trị đột quỵ cấp không đồng nghĩa với việc có khả năng phòng ngừa đột quỵ.

Các nghiên cứu khoa học nói gì về An cung ngưu hoàng?

An cung ngưu hoàng đã được nghiên cứu trong một số thử nghiệm lâm sàng, chủ yếu tại Trung Quốc.

Nghiên cứu tổng hợp năm 2023 trên 2.745 bệnh nhân

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố trên Journal of Traditional Chinese Medicine năm 2023 đã tổng hợp 28 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, với 2.745 bệnh nhân đột quỵ cấp. Các nghiên cứu chủ yếu đánh giá việc sử dụng An cung ngưu hoàng kết hợp với phương pháp điều trị thông thường.

Kết quả phân tích cho thấy nhóm được điều trị kết hợp có sự cải thiện ở một số thang điểm lâm sàng, bao gồm:

• NIHSS: Đánh giá mức độ thiếu hụt chức năng thần kinh do đột quỵ.
• GCS: Đánh giá mức độ ý thức của người bệnh.
• ADL: Đánh giá khả năng thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày.

Ở thang điểm NIHSS, phân tích ghi nhận mức chênh lệch trung bình -3,90 điểm, theo hướng có lợi cho nhóm sử dụng An cung kết hợp điều trị thông thường.

Tuy nhiên, nhóm tác giả cũng thừa nhận chất lượng phương pháp nghiên cứu còn hạn chế, vì vậy kết quả cần được xác nhận bằng những thử nghiệm có chất lượng cao hơn.

Thử nghiệm lâm sàng ANGONG công bố năm 2025

Một nghiên cứu đáng chú ý khác được công bố trên Chinese Medical Journal năm 2025. Đây là thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược, được thực hiện tại 17 trung tâm ở Trung Quốc trên bệnh nhân đột quỵ thiếu máu não cấp mức độ trung bình đến nặng.

Trong phân tích chính, nghiên cứu gồm 117 bệnh nhân, chia thành nhóm dùng An cung ngưu hoàng và nhóm dùng giả dược.

Kết quả cho thấy nghiên cứu chưa chứng minh được sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về thay đổi thể tích vùng nhồi máu não và phù não tại thời điểm 14 ngày.

Đây là một kết quả quan trọng vì cho thấy những tín hiệu tích cực từ các nghiên cứu trước đó không phải lúc nào cũng được xác nhận khi áp dụng thiết kế thử nghiệm chặt chẽ hơn.

Ngoài ra, một thử nghiệm thăm dò khác công bố năm 2025 trên 125 bệnh nhân đột quỵ thiếu máu não đã được can thiệp lấy huyết khối ghi nhận tín hiệu cải thiện kết quả chức năng ở nhóm sử dụng An cung bổ sung. Tuy nhiên, quy mô nghiên cứu còn nhỏ và cần được xác nhận trong các thử nghiệm lớn hơn.

Điểm chung của những nghiên cứu trên là đều đánh giá người đã bị đột quỵ, không phải những người khỏe mạnh uống An cung để phòng bệnh. Vì vậy, chưa thể sử dụng các kết quả này làm bằng chứng rằng An cung ngưu hoàng có khả năng ngăn ngừa đột quỵ trước khi biến cố xảy ra.

Vậy An cung ngưu hoàng có phòng ngừa đột quỵ không?

Với bằng chứng lâm sàng hiện có, chưa có đủ cơ sở khoa học để khuyến nghị sử dụng An cung ngưu hoàng thường quy nhằm phòng ngừa đột quỵ. Điều này không đồng nghĩa với việc phủ nhận mọi tác dụng dược lý hoặc giá trị nghiên cứu của bài thuốc cổ truyền.

Vấn đề nằm ở mục tiêu cần chứng minh.

Để kết luận một thuốc có khả năng phòng ngừa đột quỵ, các nghiên cứu cần theo dõi những người có nguy cơ mắc bệnh, so sánh giữa nhóm sử dụng thuốc và nhóm đối chứng, sau đó đánh giá liệu tỷ lệ đột quỵ thực sự có giảm hay không.

Việc cải thiện cảm giác chóng mặt, nặng đầu, hoặc một số thang điểm thần kinh ở người đã bị đột quỵ không đủ để trả lời câu hỏi đó.

Theo hướng dẫn phòng ngừa đột quỵ nguyên phát năm 2024 của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ và Hiệp hội Đột quỵ Hoa Kỳ (AHA/ASA), các biện pháp có bằng chứng rõ ràng tập trung vào:

• Kiểm soát huyết áp.
• Điều trị rối loạn lipid máu và đái tháo đường khi có chỉ định.
• Phát hiện và điều trị rung nhĩ, bao gồm chống đông ở người phù hợp.
• Không hút thuốc lá, duy trì vận động và chế độ ăn lành mạnh.
• Đánh giá nguy cơ tim mạch định kỳ.

An cung ngưu hoàng không nằm trong các biện pháp phòng ngừa đột quỵ được khuyến nghị thường quy của hướng dẫn này.

Có nên mua An cung ngưu hoàng để sẵn trong nhà khi có người nguy cơ đột quỵ?

Với nhiều gia đình, việc chuẩn bị thuốc sẵn xuất phát từ mong muốn bảo vệ người thân. Tuy nhiên, đột quỵ là một tình trạng cấp cứu mà thời gian xử trí có vai trò đặc biệt quan trọng.

Khi người bệnh đột ngột xuất hiện méo miệng, yếu hoặc tê một bên cơ thể, nói khó, mất thăng bằng hoặc rối loạn ý thức, cần gọi cấp cứu ngay.

Không nên cố cho người nghi ngờ đột quỵ uống An cung ngưu hoàng hoặc những loại thuốc khác khi chưa được nhân viên y tế đánh giá.

Người bệnh có thể bị rối loạn khả năng nuốt, dẫn đến nguy cơ sặc hoặc hít thuốc vào đường hô hấp. Ngoài ra, việc tự xử trí tại nhà có thể làm chậm thời gian tiếp cận điều trị cấp cứu.

Đối với những người có nguy cơ cao, chẳng hạn người tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc rung nhĩ, việc quan trọng hơn là theo dõi sức khỏe, tuân thủ thuốc điều trị và kiểm soát các yếu tố nguy cơ theo hướng dẫn của bác sĩ.

Kết luận

An cung ngưu hoàng hoàn là bài thuốc cổ truyền đã được nghiên cứu về vai trò hỗ trợ trong điều trị đột quỵ cấp. Một số nghiên cứu ghi nhận kết quả tích cực, nhưng bằng chứng còn chưa đồng nhất và cần thêm các thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao.

Đến nay, chưa có đủ bằng chứng để khẳng định uống An cung ngưu hoàng định kỳ có thể phòng ngừa đột quỵ.

Cần phân biệt rõ việc hỗ trợ điều trị bệnh đã xảy ra với phòng ngừa biến cố trong tương lai. Đây là hai mục tiêu y khoa khác nhau và không thể sử dụng kết quả nghiên cứu của mục tiêu này để kết luận cho mục tiêu kia.

Đối với các sản phẩm Ngưu hoàng thanh tâm nguyên của Nhật Bản, việc đánh giá cần dựa trên đúng công thức, chỉ định và hồ sơ cấp phép tại Nhật, thay vì mặc nhiên xem chúng có công dụng giống An cung ngưu hoàng hoàn truyền thống.

Ở bài tiếp theo, chúng ta sẽ tìm hiểu vì sao Ngưu hoàng thanh tâm nguyên Nhật Bản được phân loại là thuốc không kê đơn, sản phẩm được cấp phép với những chỉ định gì và điều đó có ý nghĩa như thế nào đối với người sử dụng.

Tài liệu tham khảo

1. Meng, X. et al. (2023). Effectiveness and safety of Angong Niuhuang pill in treatment of acute stroke: a systematic review and Meta-analysis. Journal of Traditional Chinese Medicine, 43(4), 650–660.
2. Li, S. et al. (2025). Safety and efficacy of Angong Niuhuang Pills in patients with moderate-to-severe acute ischemic stroke (ANGONG TRIAL): A randomized double-blind placebo-controlled pilot clinical trial. Chinese Medical Journal, 138(5), 579–588.
3. Efficacy and safety of Angong Niuhuang Pill in patients with acute ischemic stroke: A pilot randomized clinical trial. (2025). PubMed PMID: 40681127.
4. Bushnell, C. et al. (2024). 2024 Guideline for the Primary Prevention of Stroke: A Guideline From the American Heart Association/American Stroke Association. Stroke, 55(12), e344–e424.
5. Nihon Pharmaceutical Industry. 牛黄清心元 日薬金丹 – Thông tin chính thức về Ngưu hoàng thanh tâm nguyên Nhật Bản.

Lưu ý: Bài viết cung cấp thông tin khoa học nhằm giúp người đọc hiểu về bằng chứng nghiên cứu và giới hạn sử dụng của sản phẩm; không thay thế tư vấn, chẩn đoán hoặc điều trị y khoa.